Mình không biết nên bắt đầu bằng cách giới thiệu bản thân như thế nào cho vừa đủ. Nếu nói quá ngắn, mọi thứ nghe như một cái nhãn. Nếu nói quá dài, lại giống như mình đang cố giải thích cả đời mình trong vài câu đầu tiên. Có lẽ sự thật đơn giản hơn một chút: mình là một người Việt-Séc, sinh ra và lớn lên ở Séc, sống phần lớn cuộc đời bên ngoài Việt Nam, nhưng trong lòng thì Việt Nam chưa bao giờ là một nơi hoàn toàn xa lạ.
Mình đã sống khoảng hai mươi lăm năm ngoài Việt Nam. Đó không phải là một chi tiết nhỏ. Hai mươi lăm năm là đủ lâu để một ngôn ngữ trở thành phản xạ, một đất nước trở thành thói quen, một kiểu im lặng trở thành tính cách. Mình lớn lên bằng tiếng Séc ngoài đường và bằng tiếng Việt trong nhà. Có những thứ mình nghĩ bằng tiếng Séc rất nhanh, rất tự nhiên. Có những thứ mình chỉ cảm được bằng tiếng Việt, dù đôi khi không biết nói ra sao cho đúng. Và có những thứ nằm ở giữa, không hoàn toàn thuộc về ngôn ngữ nào, chỉ lặng lẽ ở đó, như một căn phòng nhỏ trong người.
Việt Nam đến với mình trước hết qua mẹ. Không phải như một tấm bản đồ, không phải như một bài học văn hóa, càng không phải như một ý tưởng đẹp để trang trí cho căn tính. Việt Nam đến qua cách mẹ nấu ăn, cách mẹ làm việc, cách mẹ im lặng khi mệt, cách mẹ giữ mọi thứ trong nhà cho khỏi đổ vỡ mà không cần biến sự chịu đựng thành một câu chuyện lớn. Việt Nam đến qua những câu nói ngắn, qua mùi đồ ăn, qua những lần nghe người lớn nói chuyện, qua cảm giác có một phần gia đình và ký ức mà mình hiểu bằng thân thể trước khi hiểu bằng từ ngữ.
Mình không muốn biến mẹ thành biểu tượng. Mẹ là một người thật, có đời sống riêng, có những điều thuộc về mẹ và không thuộc về internet. Nhưng nếu phải nói thật, thì chính vì mẹ mà Việt Nam luôn kéo mình lại gần. Không phải bằng một tiếng gọi kịch tính. Không phải kiểu về nguồn như trong sách quảng cáo du lịch. Nó giống một lực nhỏ hơn, dai hơn, ở dưới da. Một câu hỏi mà mình cứ tưởng có thể để sau, rồi sau nữa, rồi thêm một thời gian nữa. Cho đến khi mình nhận ra: nếu cứ chờ đến lúc mọi thứ sẵn sàng, có lẽ mình sẽ không bao giờ bắt đầu.
Bây giờ mình đang ở Việt Nam. Mình không đến đây như một khách du lịch muốn chụp vài tấm ảnh đẹp rồi quay về kể chuyện như thể đã hiểu hết một đất nước. Mình cũng không muốn giả vờ rằng chỉ cần đặt chân xuống đây là mọi thứ trong mình tự nhiên trở nên rõ ràng. Sự thật thì lộn xộn hơn. Có lúc mình thấy rất gần. Có lúc mình thấy mình vẫn đứng lệch một chút. Có lúc người khác nghe mình nói và không biết xếp mình vào đâu. Có lúc chính mình cũng không biết nên xếp mình vào đâu, rồi lại nghĩ: chắc không cần phải xếp ngay.
Có lẽ mình không viết để chứng minh mình thuộc về đâu. Mình viết để xem cảm giác thuộc về sẽ thay đổi như thế nào khi mình không chạy khỏi nó nữa.
Viết bằng tiếng Việt là một phần của chuyện đó. Mình đã quen viết bằng tiếng Séc, tiếng Anh, đôi khi nghĩ bằng tiếng Slovak, và nhảy qua nhảy lại giữa các ngôn ngữ như thể đó là chuyện bình thường. Nhưng tiếng Việt thì khác. Tiếng Việt gần hơn, vì nó là tiếng nhà. Nhưng cũng khó hơn, chính vì nó là tiếng nhà. Khi viết bằng một ngôn ngữ học được từ trường lớp, mình có thể sai theo kiểu người học. Khi viết bằng tiếng mẹ, cái sai có cảm giác riêng hơn. Nó không chỉ là ngữ pháp. Nó có thể chạm vào xấu hổ, vào ký ức, vào cảm giác mình đáng lẽ phải biết hơn thế.
Nhưng mình không muốn để sự xấu hổ quyết định mình được viết bằng ngôn ngữ nào. Nếu mình chỉ viết khi đã hoàn hảo, thì mình sẽ không viết gì cả. Và nếu mình cứ chờ đến lúc tiếng Việt của mình nghe giống một người chưa từng rời khỏi Việt Nam, thì mình cũng đang tự xóa chính câu chuyện của mình. Mình không phải người như vậy. Mình là người đã lớn lên xa Việt Nam, trong một căn nhà có tiếng Việt, giữa một đời sống rất Séc, với một người mẹ Việt Nam và rất nhiều khoảng trống nhỏ giữa hai thế giới.
Vậy nên nơi này sẽ không phải là một bài thi. Nó sẽ là một chỗ để mình tập viết. Tập kể. Tập ghi lại những thứ nhỏ nhỏ: đồ ăn, gia đình, ngôn ngữ, thói quen, ký ức, những điều buồn cười, những điều khó dịch, những lúc mình thấy mình rất Việt Nam và những lúc mình thấy mình chẳng biết mình là gì ngoài một người đang cố sống cho thật.
Có thể mình sẽ viết sai. Có thể có câu nghe hơi lạ. Có thể có lúc tiếng Việt của mình mang theo bóng của tiếng Séc, tiếng Anh, hoặc cách nghĩ của một đứa lớn lên xa quê mẹ. Nhưng mình cũng không muốn gọi đó chỉ là lỗi. Đôi khi nó là dấu vết. Dấu vết của một đời sống đã đi vòng, đã dịch qua dịch lại nhiều lần, đã học cách ở trong nhiều căn phòng cùng một lúc. Mình sẽ cố viết cẩn thận. Mình sẽ sửa khi cần sửa. Mình sẽ học lại những điều mình tưởng mình biết. Nhưng mình cũng muốn giữ lại một chút sự thật: tiếng Việt của mình không đến từ một nơi sạch sẽ, thẳng hàng và dễ giải thích. Nó đến từ gia đình, từ xa cách, từ thương, từ ngại, từ đồ ăn, từ những câu nói nghe quen mà không phải lúc nào cũng dễ viết xuống.
Mình không biết trang này sẽ trở thành gì. Có lẽ chỉ là vài ghi chép linh tinh. Có lẽ là một căn bếp nhỏ trên internet. Có lẽ là nơi mình viết những câu tiếng Việt đầu tiên mà không xin lỗi quá nhiều trước khi bắt đầu. Mình không hứa sẽ viết đều. Mình cũng không hứa sẽ luôn viết hay. Nhưng mình muốn có một nơi để thử, vì bây giờ mình đang sống ở đây, và mình không có kế hoạch quay lại Séc sớm. Nếu mình đã quyết định ở lại lâu hơn một chuyến đi, thì có lẽ mình cũng nên cho ngôn ngữ này một chỗ ở lại trong mình.
Có một kiểu bắt đầu không ồn ào. Không cần tuyên bố lớn. Không cần nói rằng từ hôm nay mọi thứ sẽ khác. Chỉ cần mở một trang mới, viết vài dòng, chấp nhận rằng câu đầu tiên có thể vụng về, rồi viết tiếp. Mình nghĩ đây là kiểu bắt đầu phù hợp với mình nhất.
Vậy thì xin chào. Mình là Linh. Hoặc Thảo, tùy bạn biết mình từ đâu. Mình là một cô gái Việt-Séc đã sống phần lớn đời mình xa Việt Nam, nhưng cuối cùng vẫn bị kéo về bởi những điều rất nhỏ: mẹ, ngôn ngữ, món ăn, ký ức, và cảm giác có một phần của mình chưa từng thật sự rời đi biến mất.
Mình bắt đầu từ đây.